## Türkiye’nin Büyüyen Toplumsal Yarası: Mağduriyet, Sosyal Medya Mahkemeleri, İtibar İnfazı ve Kaybolan Çözüm Kültürü
Türkiye’de son yıllarda üzerinde yeterince konuşmadığımız ciddi bir toplumsal problem büyüyor.
İnsanlar artık yalnızca haklarını aramıyor.
Bazen karşısındaki insanı cezalandırmak, toplum önünde mahkûm etmek, işinden etmek, ailesinin karşısında küçük düşürmek ve bütün itibarını ortadan kaldırmak istiyor.
Üstelik bütün bunların adına da zaman zaman *“adalet”* diyoruz.
Oysa çok önemli bir soruyu sormamız gerekiyor:
*Bir haksızlığı gidermeye çalışırken başka bir haksızlık üretirsek buna hâlâ adalet diyebilir miyiz?*
Bugünkü meselemiz aslında kadın veya erkek meselesinden çok daha büyüktür.
Mesele;
*Türkiye’nin hak arama kültürünün giderek hesaplaşma kültürüne dönüşmesidir.*
Ve bunun en görünür mahkemesi artık sosyal medyadır.
—
# ÖNCE ŞUNU TARTIŞMASIZ BİR YERE KOYALIM: KADININ HAKKI PAZARLIK KONUSU DEĞİLDİR
Kadınlarımızın yıllardır yaşadığı şiddeti, ekonomik baskıyı, ayrımcılığı, aile içindeki eşitsizlikleri ve çeşitli hak kayıplarını görmezden gelemeyiz.
Bir kadın mağdur edilmişse yanında olmak insanlık görevidir.
Şiddete uğruyorsa korumak gerekir.
Ekonomik hakkı gasp edilmişse hakkını teslim etmek gerekir.
Hukuki hakkı varsa kullanabilmelidir.
Kendisini savunabilmeli, konuşabilmeli ve gerektiğinde hakkının peşinden sonuna kadar gidebilmelidir.
Burada hiçbir tereddüdümüz yoktur.
Ancak kadın haklarını gerçekten savunuyorsak başka bir cümleyi söylemekten de korkmamalıyız:
*Kadının hakkını korumak, kadının taraf olduğu her uyuşmazlıkta onu peşinen haklı ilan etmek değildir.*
Çünkü gerçek adaletin cinsiyeti olmaz.
Kadın mağdur olabilir.
Erkek mağdur olabilir.
Çocuk mağdur olabilir.
Bazen her iki tarafın da haklı olduğu noktalar bulunabilir.
Bazen de bir insan başlangıçta haklı olduğu hâlde kullandığı yöntemle başka bir haksızlığın faili hâline gelebilir.
İşte üzerinde durmamız gereken hassas çizgi budur.
—
# HAKLI OLMAK, HER ŞEYİ SÖYLEME HAKKI VERİR Mİ?
Birinden alacağınız olabilir.
Size verilen söz tutulmamış olabilir.
Eşiniz, eski eşiniz, ortağınız veya bir başka insan sizi ekonomik olarak mağdur etmiş olabilir.
Bunların hepsinde hakkınızı aramak en doğal hakkınızdır.
Ama şu soruyu sormak zorundayız:
*Haklı olmak bize sınırsız konuşma, aşağılama, beddua etme, ailesini tartışmanın içine çekme ve karşı tarafı toplum önünde suçlu ilan etme hakkı verir mi?*
Vermez.
Çünkü hak sahibi olmak başka şeydir.
Hâkim olmak başka şeydir.
Bir insana;
“Çocuklarına haram para yediriyorsun.”
“Yetim hakkı yiyorsun.”
“Canın yansın.”
“Yaşattığını yaşamadan ölme.”
gibi sözler söylemeye başladığımızda artık yalnızca alacağımızı istemiyoruz.
O insanın ahlakı hakkında hüküm veriyoruz.
İnancı hakkında hüküm veriyoruz.
Ailesini tartışmanın içerisine sokuyoruz.
Çocuklarını bir yetişkin anlaşmazlığının parçası hâline getiriyoruz.
Ve en önemlisi;
*mahkemenin henüz vermediği hükmü toplumun önünde biz veriyoruz.*
—
# TÜRKİYE’DE YENİ BİR MAHKEME KURULDU: SOSYAL MEDYA MAHKEMESİ
Bu mahkemenin savcısı da hâkimi de jürisi de birkaç dakika içerisinde oluşuyor.
İddia ortaya atılıyor.
Dosya bilinmiyor.
Sözleşme görülmüyor.
Karşı taraf dinlenmiyor.
Borç gerçekten var mı bilinmiyor.
Varsa miktarı bilinmiyor.
Ödenmemesinin sebebi bilinmiyor.
Tarafların geçmişte ne yaşadığı bilinmiyor.
Ama birkaç cümle sonra hüküm hazır:
*Suçlu.*
Ardından dijital infaz başlıyor.
Hakaretler…
Beddualar…
Etiketlemeler…
Ailesine ulaşmalar…
İş çevresine mesajlar…
“Bu insanla çalışmayın” çağrıları…
Ve birkaç saat içerisinde yıllarca oluşturulmuş bir itibar tartışmalı hâle gelebiliyor.
Daha sonra iddianın yanlış olduğu ortaya çıksa bile aynı kalabalığı tekrar toplayıp;
*“Pardon, bu insan suçsuzmuş.”*
demek çoğu zaman mümkün olmuyor.
Çünkü sosyal medyada suçlama asansörle çıkar.
Düzeltme merdivenle bile yetişemez.
—
# İTİBAR DA BİR HAKTIR
Biz toplum olarak “kul hakkı” dediğimizde çoğu zaman aklımıza para geliyor.
Peki kul hakkı yalnız para mıdır?
Bir insanın şerefi hak değil midir?
Onuru hak değil midir?
İtibarı hak değil midir?
Çocuklarının huzuru hak değil midir?
Ailesinin toplum karşısındaki saygınlığı hak değil midir?
Bir insandan 100 bin lira alacağımız olduğunu düşünelim.
Bu alacağımız bizim hakkımızdır.
Peki o 100 bin lirayı tahsil etmek adına karşı taraf hakkında gerçekliği kanıtlanmamış iddialarla milyonlarca liralık ticari itibar kaybına sebep olursak ne olacaktır?
O zaman tek bir mağdur mu vardır?
İşte adaletin zor sorusu burada başlamaktadır.
*Bir hakkın varlığı, başka hakları hükümsüz hâle getirmez.*
—
# “BORCUNU ÖDE” DERKEN BORCU ÖDEME İMKÂNINI YOK ETMEK
Meselenin çok önemli fakat neredeyse hiç konuşulmayan ekonomik bir çelişkisi daha vardır.
Diyelim ki bir insan size gerçekten borçlu.
Amacınız nedir?
Paranızı almak.
Peki borçlu insan borcunu nasıl ödeyecek?
Çalışarak.
Üreterek.
Ticaret yaparak.
İş bularak.
Gelir elde ederek.
Şimdi aynı insanı sosyal medyada sistematik biçimde itibarsızlaştırdığımızı düşünelim.
İş çevresi uzaklaşıyor.
Yeni ortaklıkları bozuluyor.
İş bulamıyor.
Müşterileri kaçıyor.
İnsanlar onunla çalışmaktan çekiniyor.
Geliri azalıyor.
Sonra aynı kişiye dönüp:
*“Borcumu neden ödemiyorsun?”*
diyoruz.
Burada çok ciddi bir mantık problemi yok mudur?
Bir taraftan alacağımızı tahsil etmek istiyoruz.
Diğer taraftan borçlunun ödeme kapasitesini ortadan kaldırıyoruz.
Bazen öfke bize öyle bir şey yaptırıyor ki;
*alacağımızı tahsil etmek yerine borçlunun batmasını tercih ediyoruz.*
İşte o noktada artık amaç adalet olmaktan çıkıp intikama yaklaşmaya başlıyor.
—
# BORÇLUYU YAŞATMAK, BORCU AFFETMEK DEĞİLDİR
Burada çok önemli bir kavram değişikliğine ihtiyacımız olduğunu düşünüyorum.
Bir insan borçluysa onu ekonomik hayattan silmek yerine yeniden ödeme kabiliyetine kavuşturmak neden düşünülmesin?
Bu borcu affetmek değildir.
Alacaklının hakkından vazgeçmesi hiç değildir.
Tam tersine;
*alacağın tahsil edilebilmesi için ekonomik aklı devreye sokmaktır.*
İnsan çalışsın.
Gelir elde etsin.
Ticarete dönsün.
Borcu yapılandırılsın.
Taraflar ödeme planında anlaşsın.
Gerekirse arabulucu devreye girsin.
Gerekirse hukuk karar versin.
Ama insanı önce ekonomik olarak öldürüp sonra borcunu ödemesini beklemek çözüm değildir.
Toplum olarak yalnızca *borcun hukukunu değil, borcun çözümünü* de konuşmalıyız.
—
# MAĞDURİYET BİR DOKUNULMAZLIK ZIRHI DEĞİLDİR
Burada söylemesi zor ama gerekli başka bir gerçek daha vardır.
Bir insanın mağdur edilmiş olması, onun daha sonra yaptığı her davranışı otomatik olarak meşru hâle getirmez.
Bir kadın gerçekten mağdur edilmiş olabilir.
Bir erkek gerçekten mağdur edilmiş olabilir.
Ama mağduriyet;
hakaret etme hakkı vermez.
İftira hakkı vermez.
Çocukları hedef alma hakkı vermez.
Özel hayatı teşhir etme hakkı vermez.
İtibar infazı yapma hakkı vermez.
Çünkü mağduriyet bir hak doğurur:
*Adalet isteme hakkı.*
İntikam hakkı değil.
Bu ayrımı yapamadığımız zaman bir mağduriyeti çözmeye çalışırken iki, üç, hatta beş yeni mağdur yaratabiliriz.
—
# EN SESSİZ MAĞDURLAR: ÇOCUKLAR
Anne ve baba kavga ediyor.
Eski eşler hesaplaşıyor.
Borç konuşuluyor.
Nafaka konuşuluyor.
Mal paylaşımı konuşuluyor.
İhanet konuşuluyor.
Ve yetişkinlerin öfkesi içerisinde çoğu zaman unutulan insanlar var:
*Çocuklar.*
Bir anne veya babanın sosyal medyada diğer ebeveyni aşağılaması yalnızca karşı tarafı yaralamaz.
Çocuğu da yaralar.
Çünkü aşağılanan insan onun annesi veya babasıdır.
Daha da kötüsü, internet unutmaz.
Bugün öfkeyle yazılan bir cümleyi yıllar sonra o çocuk okuyabilir.
Annesine edilen hakareti görebilir.
Babası hakkında yazılanları görebilir.
Ailesinin en mahrem döneminin yüzlerce insan önünde tartışıldığını görebilir.
Yetişkinler belki barışır.
Borç kapanır.
Dava sonuçlanır.
Öfke diner.
Ama çocuğun hafızasına bırakılan yük kalabilir.
Bu nedenle hangi taraf haklı olursa olsun bir ilkemiz olmalıdır:
*Çocukları yetişkinlerin savaşına mühimmat yapmayalım.*
—
# DİNİ KAVRAMLAR ÖFKENİN SİLAHI OLMAMALI
Toplumumuzda tartışmaların içerisine çok hızlı biçimde din de giriyor.
“Haram.”
“Kul hakkı.”
“Allah’ın adaleti.”
“Ahım üzerinde.”
“Öbür dünyada iki elim yakanda.”
Bunlar sıradan kelimeler değildir.
İnanan insanlar için son derece ağır kavramlardır.
Bu nedenle bu kavramları öfkemizin silahına dönüştürmemeliyiz.
Eğer kul hakkına inanıyorsak sadece bize olan borcu değil, bizim başkasının itibarı üzerindeki hakkımızı da düşünmeliyiz.
Eğer Allah’ın adaletine inanıyorsak kendimizi Allah adına hüküm veren makam hâline getirmemeliyiz.
Ve eğer helal-haram hassasiyetimiz varsa karşımızdaki insanın çocuklarını dahi tartışmanın içine sokacak kadar ileri gitmeden önce kendi sözlerimizin hesabını da düşünmeliyiz.
İnanç insanı daha öfkeli değil;
*daha ölçülü yapmalıdır.*
—
# HANIMEFENDİLİK VE BEYEFENDİLİK EN ÇOK KAVGADA GEREKLİDİR
Bizim kültürümüzde “hanımefendi” ve “beyefendi” kelimeleri yalnızca cinsiyet bildirmez.
Bir davranış biçimini anlatır.
Zarafeti anlatır.
Ölçüyü anlatır.
Karakteri anlatır.
İnsanların birbirine iyi davrandığı günlerde nazik olmak kolaydır.
Asıl karakter anlaşmazlık başladığında ortaya çıkar.
Haklı olduğunuzu düşündüğünüz hâlde ölçülü kalabiliyor musunuz?
Karşınızdakini ezebilecek bilgiye sahipken susabiliyor musunuz?
Çocuklarını tartışmanın dışında tutabiliyor musunuz?
Onun bütün hayatını yok etmek yerine yalnızca hakkınızı talep edebiliyor musunuz?
İşte gerçek hanımefendilik de beyefendilik de biraz burada başlar.
—
# KADIN HAKLARINI DA ERKEK ONURUNU DA AYNI ANDA SAVUNABİLİRİZ
Toplum olarak bizi sürekli iki taraftan birini seçmeye zorluyorlar.
Oysa seçmek zorunda değiliz.
Kadına yönelik şiddete sonuna kadar karşı olup erkeğe yapılan haksızlığı da eleştirebiliriz.
Kadının ekonomik hakkını savunurken erkeğin itibar hakkını da savunabiliriz.
Erkeğin hakkını savunurken kadının mağduriyetini küçümsemeyebiliriz.
Çocuğu ise her iki tarafın kavgasından koruyabiliriz.
Çünkü adalet bir taraf tutma sanatı değildir.
*Adalet, herkesin hakkını aynı terazide tartabilme cesaretidir.*
Kadın mağdursa kadının yanında olacağız.
Erkek mağdursa erkeğin yanında olacağız.
Çocuk mağdursa herkesten önce çocuğun yanında olacağız.
Ama hiçbir insanı yalnızca kadın olduğu için haklı, erkek olduğu için suçlu veya bunun tersini kabul etmeyeceğiz.
*Kim haklıysa onun hakkını savunacağız.*
—
# TOPLUM OLARAK CEZALANDIRMA KÜLTÜRÜNDEN ÇÖZÜM KÜLTÜRÜNE GEÇMELİYİZ
Belki de meselenin özü tam burada yatıyor.
Türkiye’nin daha fazla kavgaya değil;
*daha fazla çözüm mekanizmasına ihtiyacı var.*
Aile içinde konuşma kültürüne…
Arabuluculuğa…
Uzlaşmaya…
Borç yapılandırmasına…
Hukuka…
Psikolojik desteğe…
Ekonomik rehabilitasyona…
Ve hepsinden önemlisi birbirimizi tamamen yok etmeden sorun çözebilme becerisine ihtiyacımız var.
Çünkü her anlaşmazlığı savaş olarak görürsek sonunda kazanan olmayacaktır.
Boşanma davasında iki yetişkin savaşır, çocuk kaybeder.
Borç kavgasında iki insan savaşır, ekonomik hayat zarar görür.
Sosyal medya kavgasında taraflar savaşır, ailelerin itibarı zarar görür.
Yıllarca süren husumetlerde herkes biraz kaybeder.
Oysa medeni toplumun görevi yalnızca suçluyu cezalandırmak değildir.
*Mümkün olan yerde zararı gidermek, hakkı teslim etmek ve insanları yeniden hayatın içerisine kazandırmaktır.*
—
# BELKİ DE YENİ BİR KAVRAMA İHTİYACIMIZ VAR: ONARICI ADALET KÜLTÜRÜ
Biz adaleti çoğu zaman yalnızca ceza üzerinden düşünüyoruz.
Oysa toplumsal ilişkilerde başka bir soruyu daha sormamız gerekir:
*Bu zarar nasıl onarılacak?*
Borç varsa nasıl ödenecek?
Kırılan güven nasıl tamir edilecek?
Çocuk nasıl korunacak?
İtibar haksız yere zedelendiyse nasıl iade edilecek?
Ekonomik olarak çöken insan nasıl yeniden üretken hâle gelecek?
Mağdurun zararı nasıl giderilecek?
Tarafların tekrar birbirini sevmesi gerekmiyor.
Barışmaları da gerekmiyor.
Ama toplumun amacı onların birbirlerini yok etmesi olmamalıdır.
*Adalet bazen cezalandırmaktan önce onarmayı bilmektir.*
—
# SON SÖZ: ADALET BİZE DEĞİL, HERKESE LAZIM
Bugün başkasını sosyal medyada yargılayan biz olabiliriz.
Yarın hakkında eksik bilgiyle hüküm verilen insan da biz olabiliriz.
Bugün alacaklı olabiliriz.
Yarın borçlu olabiliriz.
Bugün mağdur olabiliriz.
Yarın farkında olmadan başka bir insanı mağdur edebiliriz.
Bu nedenle kuracağımız adalet anlayışını yalnızca bugünkü konumumuza göre belirleyemeyiz.
Kadının hakkını koruyalım.
Erkeğin onurunu koruyalım.
Çocuğun geleceğini koruyalım.
Alacaklının parasını koruyalım.
Borçlunun yeniden çalışıp ödeme yapabilme imkânını koruyalım.
Mağdurun sesini koruyalım.
Suçlananın kendisini savunma hakkını koruyalım.
Ve hukukun vereceği hükmü sosyal medya kalabalıklarına bırakmayalım.
Çünkü güçlü toplum, hiç kavga etmeyen toplum değildir.
*Kavga ettiğinde bile adalet duygusunu kaybetmeyen toplumdur.*
Haklı olmak önemlidir.
Ama daha büyük bir erdem vardır:
*Haklı olduğumuz anda bile zalimleşmemek.*
Belki de bugün Türkiye’nin ihtiyacı olan yeni toplumsal sözleşmenin ilk cümlesi şu olmalıdır:
## “Hakkımı sonuna kadar ararım; fakat hakkımı ararken başka bir insanın hakkını çiğnemem.”
Çünkü gerçek adalet karşı tarafın yok olması değildir.
*Hakkın sahibine teslim edilmesi, zararın mümkün olduğunca onarılması ve geride yeni mağdurlar bırakılmamasıdır.*
İşte o zaman adalet yalnız mahkeme salonlarında aradığımız bir kavram olmaktan çıkar.
*Bir toplum kültürüne dönüşür.*