Göktürk-Kore İlişkileri: Türk-Kore İlişkilerinin Kökeni
Koreliler ile Göktürkler arasındaki ilk ilişkilerle ilgili tarihsel kayıtlar oldukça kısıtlıdır. Göktürk-Kore ilişkileri hakkındaki mevcut bilgilerimizi Kore, Göktürk ve Çin kaynaklarından öğrenebiliyoruz. Ancak çoğunlukla bilgiler Çin kaynaklarına dayanmaktadır.
Dr.Necati BULAK & Park Chi JOON
Göktürk-Kore ilişkileri genellikle Çin vasıtasıyla oluşmuş olsa da bazı dönemlerde sınır komşusu olmalarından dolayı da ilişkiler gerçekleşmiştir. Çin hâkimiyetine giren Türklerin, Çin ordusuna dâhil olarak Kore Yarımadası‘ndaki seferlere katılmasıyla birlikte bu ilişkiler bazı zamanlarda düşmanca, bazı zamanlarda ise Çin’e karşı ittifak kurma amacıyla dostane bir yol izlemiştir.
Goguryeo-Göktürk İlişkileri
Bumin Kağan, 552 yılında Göktürk Devleti’ni kurduktan sonra 555’de doğudaki Khitanları kendisine bağlayarak kısa zaman içerisinde Kafkaslardan Kore Yarımadası’na kadar uzanan geniş bir coğrafyanın hâkimi olmuştur. İki halk arasındaki etkileşimin Çin’in Sui Hanedanlığı döneminde başladığı görülse de Sui Hanedanlığı’ndan önce de Göktürklerin 555 yılında Kore Yarımadası’yla sınır komşusu olması Kore-Göktürk ilişkilerinin başlangıcı olarak kabul edilebilir. Her ne kadar tarihsel kayıt ve kanıtlar yönünden yetersizlikler söz konusu olsa da varsayımsal olarak iki halkın sınır komşusu olması mutlaka etkileşimde bulunmalarına neden olmuştur. Özellikle Doğu Göktürkleri ile Goguryeo arasında yakın ilişkiler kurulduğu gözlemlenmektedir. Doğu Göktürkleri ve Goguryeo arasındaki doğrudan ilk etkileşimin Bumin Kağan’ın cenaze töreni sırasında gerçekleştiği bilinmektedir.
Bumin Kağan, bulunduğu coğrafyadaki en etkinli hükümdarlardan biri olmuştur ki vefatından sonra taziyeye gelen devletlerin arasında sınır komşusu Goguryeo da bulunmaktadır. Bilge Kağan Yazıtı Doğu 5’te geçen ifadeye göre; “(Cenaze törenlerine) yascı (ve) ağlayıcı (olarak) doğuda gün doğusundan Bükli çöl halkı, Çinliler, Tibetliler, Avarlar, Bizanslılar, Kırgızlar, Üç Kurıkanlar, Otuz Tatarlar, Kıtaylar, Tatabılar. bunca halklar gelerek ağlamışlar, yas tutmuşlar. (Onlar) onca ünlü hakanlar imiş.” Buradaki “Bükli” ifadesi Goguryeo Krallığı’nı işaret etmektedir.
Kore kaynağı olan Samguk Sagi (Üç Krallık Tarihi)’de ise geçen bilgilere göre VI. yüzyılın ortalarında Göktürklerin Kore yarımadasına saldırılar düzenlemesiyle Göktürk-Kore ilişkilerinin başladığı belirtilmektedir. Ayrıca, Goguryeo ve Göktürklerin sınır komşusu oldukları zamanlarda ekonomik ilişki kurdukları da tahmin edilmektedir. Özellikle iki ulus arasında kürk ticaretinin oldukça gelişmiş olduğu düşünülmektedir.
Sui Hanedanlığı, Goguryeo Krallığı ve Göktürk İlişkileri
581 yılında Sui Hanedanlığı kurulmuştur. İmparator Yang döneminde, devletin en önemli sorunlarından biri Türk kabilelerinin yoğun saldırılarıdır. Yeni kurulmuş olan Sui Hanedanlığı, Göktürk istilalarına karşı savunma tedbirleri geliştirmiştir. Ancak Sui İmparatoru, Göktürklerle doğrudan bir savaşa girmek yerine onların iç çatışmalarından faydalanarak Göktürkleri birbirlerine düşürmüştür. İç karışıklık ve çatışma dönemlerinden sonra 582 yılında Göktürkler, Doğu Göktürk ve Batı Göktürk olarak ikiye ayrılmıştır.
Türk istilalarına bir çözüm bulan Sui İmparatoru’nun bir diğer sorunu, Goguryeo Krallığı’nın hem Göktürklerle hem de bölgedeki farklı kabilelerle siyasi ilişkiler geliştirmesi olmuştur. Goguryeo Kralı Yeongyang ile Doğu Göktürk Kağanı Yami Kağan ve ardılı Şipi Kağan arasında gizli bir ittifak olduğuna dair bir bilgi Çin kaynaklarında geçmektedir.
Kore Yarımadası’ndaki Goguryeo Krallığı ise V. yüzyılın sonlarında hem Çin ile hem de yarımadadaki diğer krallıklar olan Silla ve Baekje ile mücadele etmekteydi. Bölgede 570 yıllarından itibaren Baekje, Silla’nın himayesi altına girmeye başlarken Goguryeo ise kuzeyde topraklarını genişletmektedir. Kore yarımadasının kuzeyine hükmeden Goguryeo Krallığı, etki alanını Mançurya’da arttırmaya başlayınca Çin için bir tehdit oluşturmaya başlamıştır.
Sui-Goguryeo Savaşları
Tarihte Sui-Goguryeo Savaşları olarak adlandırılan savaşlar, 598-614 yılları arasında gerçekleşmiştir. Sui Hanedanlığı, Göktürklerin bölünmesinden sonra gözünü doğuya dikmiş ve 598 yılında Goguryeo’ya sefer planlarına başlamıştır. Goguryeo Kralı Yeongyang, Sui Hanedanlığı’nın planlarını öğrenince Liao-Hsi eyaletine saldırmış ve böylece I. Goguryeo-Sui Savaşı patlak vermiştir. Ani saldırıya hazırlıksız yakalanan Liao-Hsi Valisi, Sui Hanedanlığı’ndan yardım talebinde bulunmuştur. Ancak yardıma gelen 300.000 kişilik Sui ordusunun çoğunluğu hava koşulları nedeniyle telef olmuş, geri kalanlarsa Goguryeo Generali Gang I-sik tarafından geri püskürtülmüştür. Yaşanan ilk savaşın ardından Sui Hanedanlığı bir müddet Goguryeo’ya başka bir saldırı girişiminde bulunmamıştır.
Ancak Kore yarımadasının güney ucundaki Baekje ve Silla Krallıkları, 604 yılından itibaren Sui Hanedanlığı’na sık sık elçiler göndererek Goguryeo’yu işgal etmesi konusunda telkinlerde bulunmuşlardır. Böylece Sui Hanedanlığı da yeni bir saldırı için harekete geçmiştir. Goguryeo ise Sui’nin bitmeyen baskılarından kurtulmak için ittifak arayışına girmiş ve 607 yılında Doğu Göktürk Kağanlığı’na elçiler göndermiştir. Ancak Sui İmparatoru’nun bu durumdan haberdar olması, Goguryeo ve Doğu Göktürk arasında bir ittifakın oluşmasına engel olmuştur.
Goguryeo’nun; Doğu Göktürk ve Japonya ile olası ittifak girişimlerine karşı Sui İmparatoru Yang, 610’da Goguryeo’ya sefer hazırlıklarına başlamıştır. 612 yılında ise özel bir ordu ve üç yüz açık deniz gemisi inşa edilmiş ve Liaodong yarımadasında II. Goguryeo-Sui Savaşı patlak vermiştir.
611 yılında Batı Göktürk Kağanının, Sui Hanedanlığına sığınmasıyla birlikte Batı Göktürkleri; Çin’in himayesi altına girmiş ve 612 yılında yapılan II. Goguryeo-Sui Savaşı’nda Çin’in yanında savaşa katılmışlardır. Batı Göktürkleri, 120.000 asker ve yaklaşık 1.000 gemiden oluşan bir donanma kuvvetiyle denize açılmış ve Goguryeo’ya karşı savaşmıştır.
Savaşın gidişatı Goguryeo’nun aleyhine işlemeye başlayınca Goguryeo Kralı Yeongyang, Başbakan Eulji Mundeok’u elçi olarak Sui sarayına yollamıştır. Eulji Mundeok, savaşta zaman kazanmak adına Sui Hanedanlığı’yla barış görüşmeleri için teslim olmuştur. Eulji Mundeok’un buradaki asıl amacı, Sui tarafını barış görüşmeleri adı altında oyalarken Goguryeo birliklerine kale ve açık arazilerde tuzaklar kurmaları ve farklı stratejiler geliştirmeleri için zaman kazandırmaktır.
Daha sonrasında Sui tarafı, barış görüşmelerinin bir tür tuzak olduğunu anlayarak Eulji Mundeok’u tutuklamaya çalışmış ancak komutan kaçmayı başararak Goguryeo topraklarına geri dönmüştür. Eulji Mundeok, kendisini takip eden Sui askerlerine bozkır kabilelerinin uyguladığı bir savaş taktiği olan gerilla taktiğiyle ağır zayiat verdirmiştir. Sui ordusu Salsu’ya (bugünkü Cheonggyecheon Nehri) ulaştığındaysa Eulji Mundeok, kalan Sui ordusuyla savaşmış ve büyük bir zafer kazanmıştır. Böylece II. Sui-Goguryeo Savaşı da son bulmuştur.
Salsu Zaferi, Kore tarihi için olduğu kadar dünya savaş tarihi için de önemli bir zaferdir. II. Göktürk-Sui Savaşı sırasında uygulanan gerilla taktikleri, Mançurya’dan Kore yarımadasının iç bölgelerine kadar coğrafi koşulların düşman aleyhine kullanılması, Türk boylarıyla kurulan ittifaklar bu savaşın güçlü bir stratejiyle kazanıldığını göstermektedir. Bence bu savaş, bizlere her ne kadar yeterince bilgi ve belgeye sahip olmasak da Göktürk-Kore etkileşiminin düşündüğümüzden daha da derin olduğunu göstermektedir.
613 yılında III. Goguryeo-Sui Savaşı patlak vermiş ve Sui Hanedanlığı tekrar Liaodong’u işgal etmiştir. Ancak, bölgeyi elinde tutmayı başaramamış ve geri çekilmek zorunda kalmıştır. 614 yılında yapılan IV. Goguryeo-Sui Savaşı’nda ise Sui askerleri, Goguryeo’nun başkenti Pyongyang’a ilerlemeye çalışmış ancak başarılı olamayıp geri çekilmişlerdir. Bu savaşta, Batı Göktürk Kağanı Baga Kağan da Goguryeo’ya karşı savaşmıştır. Sui Hanedanlığı’nın, Goguryeo ile olan savaşları bir neticeye bağlanamamış ve yenilgilerle sona ermiştir. 598’den 618 yılına kadar devam eden savaşlarda Sui Hanedanlığı’nın sürekli olarak yenilmesi sonucunda hanedanlık dağılma sürecine girmiş ve güçten düşmüştür. 618 yılının ortalarında ise Sui Hanedanlığı yıkılmış ve yerine Tang Hanedanlığı kurulmuştur.
Sonuç olarak Goguryeo-Göktürk etkileşimleri; Doğu Göktürk Kağanlığı ile doğrudan temaslarla, Batı Göktürk Kağanlığı’yla ise Sui Hanedanlığı vasıtasıyla gerçekleşmiştir. Goguryeo, Doğu Göktürk Kağanlığını daimi bir müttefiki olarak görmüş, ortak düşmanlarının Sui Hanedanlığı olması ve coğrafi yakınlıklarından dolayı Doğu Göktürkleri ile daha yakın ilişkiler kurmuştur.
İkinci Göktürk Hakanlığı ve Balhae Krallığı İlişkileri
Göktürklerden günümüze kadar gelen yazıtlardan öğrendiğimize göre Türkler; iktidarlarını korumak için yalnızca Oğuzlar, Kırgızlar, Uygurlar, Türgişler gibi soydaş halklarla değil; Çinliler, Kıtaylar (Moğollar), Tangutlar gibi yabancı halklarla da pek çok kez savaşmışlardır. Yabancı halklarla savaşmanın yanı sıra bu halklarla ve devletlerle farklı ilişkiler içerisinde de yer almışlardır. Bu devletlerden bir tanesi de Balhae Krallığı’dır.
Balhae Krallığı, 698 yılında Goguryeo’nun dağılmasıyla Dae Jo-Young tarafından kurulan ve Kore Yarımadası’nın kuzeyinde yer alan krallıktır. Balhae, Doğu Asya’nın önemli siyasi ve kültürel merkezlerinden biri olarak, hem Kore yarımadasında hem de Mançurya’da geniş bir coğrafyaya hükmetmiştir.
Çin kaynaklarına göre Balhae Krallığı’nın, II. Göktürk Hakanlığı’na bağlı bir krallık olduğu aktarılmaktadır. Balhae Kralı Dae Jo-Young, devleti 698 yılında kurduktan hemen sonra Türklere elçi gönderip temaslar kurmuştur. Göktürk hakanları ise Balhae Krallığı’na “Tu-Tun” göndermiştir. Tu-tun, Göktürklerin Balhae Krallığı’na gönderdiği ve Balhae’nin Göktürk Hakanlığa sadık kalmasını ve haraç sunmasını denetleyen elçilerdir. Bu bağlamda Balhae Krallığı için II. Göktürk Hakanlığı’nın himayesinde bir devlet diyebilirim. Çin kaynaklarına göre Balhae’ye ilk Tu-tun’un ne zaman gönderildiği bilinmemektedir. Ancak bu, Balhae Krallığı’nın kuruluşundan hemen sonraki zamanlarda olmuş olabilir.
II. Göktürk Hakanlığı ile Balhae Krallığı arasındaki diplomatik ilişkiler hakkında pek fazla bilgi bulunmamaktadır. Ancak bu dönemin II. Göktürk Hakanı Kapgan Kağan dönemi olduğu bilinmektedir.
Çin kaynaklarında; 734 senesine, yani Bilge Kağan’ın ölümüne kadar, Balhae Krallığı ile II. Göktürk Hakanlığı arasındaki ilişkilerle ilgili başka kayıtlara rastlanmamaktadır. Bu dönemde Balhae Krallığı, hem Tang Hanedanlığı’na hem de II. Göktürk Hakanlığı’na bağlı kalmıştır. Ancak II. Göktürk Hakanlığı’nın zamanla güçten düşmesi ve zayıflamasıyla birlikte Balhae de Göktürklerle olan ilişkilerini ve temaslarını sonlandırmıştır. Krallık, Göktürklere olan bağlılığının sona ermesiyle birlikte Tang Hanedanlığı’nın himayesine girmiştir.
Sonuç
Kore-Göktürk ilişkileri, tarihi derinlikleriyle Türk ve Kore halkları arasındaki etkileşimleri ortaya koymaktadır. İlk ilişkilerin kaynağı, Göktürklerin Kore yarımadasıyla sınır komşusu olması ve özellikle Goguryeo ile olan temaslarıdır.
Bumin Kağan’ın cenaze töreni gibi sembolik olaylar, iki halk arasındaki dostluk ve iş birliğinin temellerini atarken, Göktürklerin Kore yarımadasına yönelik saldırıları ve sonrasında gelişen ticari etkileşimler ilişkilerin derinliğini ön plana çıkarmaktadır. Sui Hanedanlığı döneminde ise, Goguryeo’nun Göktürklerle kurduğu bağlantılar; stratejik ittifaklar ve askeri çatışmalarla şekillenmiştir. Sui-Goguryeo Savaşları‘ında kullanılan bozkır savaş stratejileri de Göktürkler ile Koreliler arasındaki ilişkilerin derinliğini kanıtlar niteliktedir.
İkinci Göktürk Hakanlığı ve Balhae Krallığı arasındaki ilişkiler ise Göktürklerin bölgedeki etkisinin devam ettiğini, ancak zamanla bu ilişkilerin sona erdiğini ortaya koymaktadır. Balhae’nin Göktürklerin himayesinden ayrılmasıyla dönemin siyasi dinamiklerinin değiştiğini ve Çin’in bölgede egemen güç konumuna geldiğini de söyleyebilirim.
Sonuç olarak Kore-Göktürk ilişkileri; tarih boyunca çeşitli etkileşimlerin, savaşların ve diplomatik temasların bir yansıması olarak derin bir geçmişe sahiptir. Bu ilişkiler; sadece iki halkın tarihini değil, aynı zamanda bölgenin politik ve kültürel evrimini de anlamamıza yardımcı olmaktadır.
Bugün Kardeş Ülke olarak andığımız Güney Kore ile olan ilişkilerimiz, Kore Savaşı’ndan çok öncesine dayanmaktadır. Türk-Kore ilişkilerinin kökenine dair güvenebileceğimiz kaynaklar ne yazık ki sınırlıdır. Ancak mevcut bilgiler ışığında şu varsayımda bulunabilirim ki Türk-Kore ilişkilerinin kökeni düşündüğümüzden çok daha eskilere dayanıyor olabilir.
Kaynakça
Baykuzu, Tilla Deniz ve Sarıca, Ece “Suei Hanedanlığı Döneminde (581-618) Göktürk-Kore İlişkileri”. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 7(2). (2022): 22-35.
Han, Zhimin. “Çin Kaynaklarına Göre İkinci Göktük Hakanlığı ile Balhae Krallığı İlişkisi İncelemesi”. International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 10/9. (2015): 229-234.
Nahm, Andrew. Korea Tradition & Transformation – A History of the Korean People. (2. Baskı). Hollym International Corp, 1981.
“Tarihin En Şaşırtıcı Savaşı: Salsu Zaferi ve Türk-Kore Dostluğunun Temelleri”. Fatihoztarsu. Web. Erişim Tarihi: 28.09.2024.